Nga Nicole Anliker, NEUE ZUERCHER ZEITUNG
Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, kishte plane të mëdha kur emëroi një chatbot në kabinetin e tij. Tani rezulton se: boti nuk duket të jetë efektiv kundër korrupsionit. Ironikisht, krijuesit e tij dyshohet se janë mashtrues.
Diella nuk fle kurrë, nuk merr rrogë, nuk ka interesa personale dhe për këtë arsye është e pakorruptueshme. Kështu e prezantoi kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, në vjeshtë anëtaren e parë virtuale të kabinetit të tij.
Ministres së krijuar me inteligjencë artificiale, Rama i ngarkoi zyrtarisht përgjegjësinë për prokurimet publike. Detyra e saj është të krahasojë ofertat në tenderë publikë në mënyrë të pavarur përmes algoritmeve. Sipas tij, ajo do të ndihmojë që këto procese të jenë 100% pa korrupsion, një fushë ku abuzimi konsiderohet shumë i përhapur.
“Ajo është vajza ime,” deklaroi Rama, “dhe është shumë besnike ndaj babait të saj”. Ai theksoi se chatbot-i nuk ka kushërinj, ndaj nuk rrezikon të bjerë në nepotizëm, një fenomen i zakonshëm. Me këtë emërim, Rama – që është në pushtet prej 13 vitesh – tërhoqi vëmendje ndërkombëtare: Diella (që në shqip do të thotë ‘diell’) është ministrja e parë virtuale në botë.
Megjithatë, ajo që duket si një sukses i mirë PR është pjesë e një plani më të madh. Rama synon ta çojë Shqipërinë në Bashkimin Evropian deri në vitin 2030, dhe Diella pritet të ndihmojë në luftën kundër korrupsionit – një nga kërkesat kryesore të Brukselit.
Por pas vetëm gjashtë muajsh në detyrë, duket se projekti ka hasur probleme: chatbot-i po përballet me krizë besueshmërie dhe madje edhe me një padi.
A fshihen mashtrues pas chatbot-it?
Sipas qeverisë në Tiranë, Diella “lindi” më 19 janar 2025 dhe u prezantua menjëherë si asistente virtuale e platformës shtetërore E-Albania. Në versionin e parë, ajo u përgjigjej pyetjeve të qytetarëve dhe i udhëzonte hap pas hapi në shërbimet online.
Disa muaj më vonë, Diella mori një avatar vizual që mund të fliste: një figurë femërore pa moshë, e veshur me kostum tradicional nga veriu i Shqipërisë, me një fytyrë “të qelqtë”, që ndihmonte qytetarët të orientoheshin në burokraci.
Pas Diellës qëndron Agjencia Kombëtare e Informacionit e Shqipërisë, AKSHI, e cila është përgjegjëse për transformimin digjital të vendit dhe i nënshtrohet drejtpërdrejt kryeministrit Edi Rama. Kjo agjenci e zhvilloi chatbot-in në bashkëpunim me Microsoft.
Megjithatë, në dhjetor, pikërisht drejtoresha e agjencisë dhe zëvendësja e saj – pra krijueset e Diellës – ranë në fokus të drejtësisë. Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar i vendosi ato në arrest shtëpie, duke ngritur akuza të rënda penale: dyshohet se ishin pjesë e një organizate kriminale që manipulonte sistematikisht tenderët publikë.
Sipas akuzës, ato u jepnin kontrata kompanive të afërta dhe, për të larguar konkurrencën, përdornin presion dhe kërcënime. Madje raportohet edhe për raste rrëmbimi. Mediat flasin për një dëm financiar prej 5 deri në 10 milionë eurosh të devijuar përmes këtyre skemave.
Kritika për mungesë transparence
Skandali i mashtrimit ka dëmtuar rëndë besueshmërinë e Diellës. Kritikët janë të një mendimi: ministrja virtuale është pjesë e sistemit problematik, jo zgjidhja e tij.
Që në fillim, kur Rama prezantoi këtë risi, opozita protestoi duke e quajtur iniciativën antikushtetuese dhe propagandistike. Edhe juristë dhe ekspertë ngritën shqetësime për mungesën e transparencës.
Nuk është e qartë:
-me çfarë të dhënash ushqehet inteligjenca artificiale,
-kush e programon dhe e mbikëqyr,
dhe mbi çfarë kriteresh merr vendime.
Kodi i saj nuk është publik. Gjithashtu ka kritika për mungesën e statusit ligjor: askush nuk e di se kush mban përgjegjësi juridike dhe politike në rast vendimesh të gabuara apo të paligjshme. Kjo krijon rrezikun që politikanët apo zyrtarët të ia kalojnë fajin inteligjencës artificiale për rastet e korrupsionit.
Megjithatë, kryeministri nuk tërhiqet nga kritikat. Ai vazhdon ta mbështesë ministren virtuale. Në faqen zyrtare të qeverisë, Diella paraqitet si pjesë e kabinetit, njësoj si ministrat realë.
Madje, në fund të tetorit, Rama deklaroi: “Diella është shtatzënë me 83 fëmijë”. Këta “fëmijë” janë chatbot-e të reja që do të shërbejnë si asistentë për deputetët – do të marrin pjesë në mbledhje, do të mbajnë shënime dhe do t’u japin këshilla.
Aktorja padit qeverinë
Kundërshtim ndaj projektit ka ardhur edhe nga gruaja që i dha zë dhe fytyrë Diellës. Aktorja shqiptare Anila Bisha ka paditur qeverinë për përdorim të paautorizuar të imazhit të saj.
Sipas Bishës, materiali audio dhe video që ajo kishte regjistruar ishte menduar vetëm për chatbot-in e E-Albania dhe për një pagesë të ulët. Kontrata skadoi në fund të vitit 2025 dhe ajo pretendon se nuk ka dhënë kurrë pëlqimin që të bëhej fytyra e ministres virtuale.
Ajo iu drejtua gjykatës pasi qeveria nuk pranoi kërkesat e saj për një kontratë të re. Bisha kërkon ndalimin e përdorimit të imazhit të saj deri në përfundimin e çështjes. Deri tani, nuk është ndërmarrë asnjë veprim.
Nga ana tjetër, zëdhënësja e qeverisë e ka cilësuar padinë, në një deklaratë për Politico, si absurde.
and then