Kreu i Partisë Republikane Fatmir Mediu ka dhënë një intervistë për Medium.com, ku ka analizuar situatën e sigurisë në rajonin e Ballkanit Perëndimor.
Mediu nënvizoi rëndësinë e sfidave të sigurisë me të cilat përballen vendet e rajonit, duke u ndalur te faktorët ndërkombëtare si Rusia dhe Kina, ndërsa theksoi se investimi në mbrojtje për vendet e NATO-s nuk duhet të trajtohet thjesht si një ushtrim buxhetor, por për ndërtimn, mirëmbajtjen dhe mbështetjen e aftësive ndërvepruese që rrisin parandalimin dhe rrisin përfshirjen industriale nga SHBA-ja dhe BE-ja.
Intervista e plotë:
Pyetje: Z. Mediu, ju shërbyet si Ministër i Mbrojtjes i Shqipërisë nga viti 2005 deri në vitin 2008. Në arkitekturën e sigurisë evropiane në zhvillim e sipër të sotme, si i përcakton Shqipëria kërcënimet e saj kryesore të sigurisë kombëtare?
Mediu: Unë mendoj se jo vetëm Shqipëria, por të gjitha vendet e NATO-s në Ballkan përballen pothuajse me të njëjtat sfida sigurie, kryesisht nga Rusia, Kina dhe disa qeveri të tjera në rajon. Kina ushtron ndikim kryesisht përmes fuqisë së butë, ndërsa Rusia vepron më shumë përmes operacioneve të inteligjencës, ndikimit ushtarak dhe aktiviteteve të lidhura me të. Gjithashtu shohim që Serbia shpenzon më shumë se 3% të buxhetit të saj për mbrojtje, gjë që nuk duket se korrespondon me ndonjë kërcënim të përcaktuar qartë me të cilin përballet aktualisht Serbia.
Shqetësimi kryesor tani për tani, jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për vendet e tjera të NATO-s në rajon, është që investimi në mbrojtje të mos trajtohet thjesht si një ushtrim buxhetor. Bëhet fjalë për ndërtimin, mirëmbajtjen dhe mbështetjen e aftësive ndërvepruese që rrisin parandalimin dhe rrisin përfshirjen industriale nga SHBA-ja dhe BE-ja. Kjo gjithashtu mund të gjenerojë ekonomi shkalle përmes investimeve në sektorin e mbrojtjes.
Kur bëhet fjalë për dimensionin ushtarak, është e rëndësishme të kuptojmë se jemi vende të vogla me burime të kufizuara financiare, edhe nëse flasim për ndarjen e 3.5% të PBB-së. Gjëja më e mirë që vendet e Ballkanit mund të bëjnë është të punojnë së bashku në prokurimin e përbashkët, gjë që do të sillte aftësi më të mëdha operacionale dhe ndërveprim më të fortë.
Pyetje: Si ka ndryshuar perceptimi i kërcënimit nga Shqipëria që nga pushtimi në shkallë të plotë i Ukrainës nga Rusia, veçanërisht në lidhje me luftën hibride dhe destabilizimin rajonal?
Mediu: Unë mendoj se Rusia ka qenë prej kohësh e përfshirë në rajon, duke u përpjekur të minojë procesin e integrimit në NATO. Ne kemi parë incidente të tilla si shpërthimi i një depoje municionesh në Bullgari, si dhe ngjarje të ngjashme në Republikën Çeke dhe Rumani. Shqipëria nuk është përjashtuar nga rreziqe të tilla, ne gjithashtu përjetuam një shpërthim të madh në një fabrikë, dhe ata që ishin përgjegjës nuk u identifikuan kurrë.
Shqetësimi im kryesor është se Rusia mund të përpiqet të largojë vëmendjen nga Ukraina dhe të përdorë qeveritë e ndërmjetësuara për të krijuar konflikte në rajon. Ballkani përmban shumë tensione etnike të fjetura që mund të riaktivizohen. Përveç kësaj, Irani kreu sulme kibernetike të vazhdueshme kundër Shqipërisë për muaj të tërë. Rajoni ynë historikisht ka qenë një fuçi baruti dhe potenciali për konflikt mbetet.
Pyetje: Në mars të vitit 2025, Shqipëria nënshkroi një marrëveshje bashkëpunimi në mbrojtje me Kroacinë dhe Kosovën. Duke pasur parasysh që si Shqipëria ashtu edhe Kroacia janë anëtare të NATO-s, cilat konsiderata e nxitën këtë iniciativë trepalëshe?
Mediu: Çështja e mbrojtjes së NATO-s është një çështje e rëndësishme për të gjitha shtetet anëtare tani. Neni 5 mund të mos funksionojë në mënyrën e menjëhershme dhe automatike që shumë prej nesh e mendonin dikur. Prandaj, është thelbësore që ne të ndërtojmë gatishmërinë tonë për t’iu përgjigjur kërcënimeve të mundshme të sigurisë.
Unë mbetem i shqetësuar për Serbinë. Serbia duket se ndjek një politikë të jashtme me dy drejtime, duke u përpjekur të balancojë marrëdhëniet në shumë drejtime. Nuk besoj se Serbia do ta braktisë marrëdhënien e saj me Rusinë në favor të BE-së ose NATO-s. Siç e përmenda, shpenzimet e saj për mbrojtjen janë përqendruar kryesisht në pajisje sulmuese dhe struktura ushtarake, dhe nuk shoh ndonjë kërcënim të menjëhershëm që do ta justifikonte një qëndrim të tillë. Kjo ngre pyetje legjitime në lidhje me qëllimet e saj.
Rusia dhe Kina janë përpjekur vazhdimisht të ruajnë dhe shfrytëzojnë konfliktet rajonale, si brenda Këshillit të Sigurimit të OKB-së, ashtu edhe përmes angazhimit të tyre më të gjerë rajonal. Rusia mban një prani të konsiderueshme të inteligjencës në Nish, pranë Kosovës, dhe ka një partneritet të fortë me forcat e armatosura serbe.
Marrëveshja trepalëshe midis Kroacisë, Kosovës dhe Shqipërisë është një hap pozitiv. Megjithatë, unë besoj se duhet të zhvillojmë një dimension më të gjerë të NATO-s në Ballkan, duke përfshirë të gjitha shtetet anëtare të NATO-s në rajon, si Sllovenia, Kroacia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria, si dhe vendet partnere si Kosova dhe Bosnja dhe Hercegovina. Ky dimension duhet të funksionojë si një pengesë politike përmes krijimit të një qendre rajonale sigurie të NATO-s që, në bashkëpunim me NATO-n, do të ofrojë të gjithë informacionin e nevojshëm mbi kërcënimet e sigurisë. Ajo duhet të shërbejë gjithashtu si një pengesë ushtarake, bazuar në prokurimin e përbashkët për të forcuar aftësitë operacionale dhe ndërveprimin, si dhe krijimin e një force të përbashkët reagimi.
Pyetje: Tensionet midis Serbisë dhe Kosovës kanë mbetur një burim i vazhdueshëm paqëndrueshmërie. A shihni një rrezik real të rishfaqjes së konfliktit të armatosur në Ballkanin Perëndimor në të ardhmen e afërt?
Mediu: Ky rrezik ka ekzistuar gjithmonë. Ka pasur vazhdimisht provokime në veri të Kosovës, shpesh të mbështetura fuqishëm politikisht nga qeveria serbe. Nëse e shikoni narrativën që përdor Rusia në Ukrainë, duke pretenduar se mbron popullatat rusishtfolëse, ajo i ngjan shumë narrativës së përdorur nga autoritetet serbe për të justifikuar mbrojtjen e të ashtuquajturës popullsi serbe në rajon.
Komunitetet serbe nuk janë të pranishme vetëm në Kosovë, ka edhe popullata serbe në Mal të Zi dhe në Bosnjë dhe Hercegovinë. Edhe pse nuk shoh një konflikt të menjëhershëm, shoh potencialin për një të tillë në Ballkan.
Pyetje: Tensionet politike në Bosnjë dhe Hercegovinë janë intensifikuar, përfshirë retorikën separatiste nga Republika Srpska. Sa serioz është rreziku i fragmentimit dhe çfarë do të thoshte kjo për Shqipërinë dhe stabilitetin rajonal?
Mediu: Lidhur me shpërbërjen e mundshme të Bosnjës dhe Hercegovinës, ka pasur indikacione se Serbia ka mbështetur tendencat separatiste, megjithëse zhvillimet duket se kanë ndryshuar disi pas heqjes së sanksioneve dhe ndryshimeve në udhëheqjen politike, përfshirë dorëheqjen e Dodikut nga posti i presidentit. Kuptimi ishte të riafirmonte njohjen e Federatës Boshnjake, të jepej autonomi paksa e zgjeruar dhe të sigurohej që Përfaqësuesi i Lartë të emërohej me konsensus midis aktorëve politikë.
Megjithatë, mbetet e pasigurt nëse aktorët politikë serbë do të braktisin aspiratat për ndikim më të madh rajonal. Nuk e shoh fragmentimin si një rrezik të menjëhershëm, por besoj se ka procese të vazhdueshme që veprojnë nën sipërfaqe. Siç e kam thënë, konfliktet e fjetura shpesh përdoren për ndikim politik, por mund të përshkallëzohen në konfrontime serioze dhe madje të dhunshme.
Pyetje: Ekziston një kërcënim potencial që Rusia të hapë një “front të dytë” në Ballkan për të larguar vëmendjen dhe burimet e NATO-s nga Ukraina. Sa të besueshëm e vlerësoni këtë rrezik?
Mediu: Rusia i ka mbështetur fuqimisht veprimet politike dhe strategjike serbe. Zyrtarë të lartë rusë, përfshirë shefat e inteligjencës, vizitojnë rregullisht Beogradin. Unë besoj se interesi i Rusisë qëndron në përforcimin e asaj që ajo e percepton si dominim serb në rajon. Fatkeqësisht, Kina ka mbajtur një qëndrim të ngjashëm në lidhje me Kosovën.
Në këtë kontekst, gjithmonë do të ketë një shkallë rreziku. Ky rrezik lidhet si me stimujt politikë të disa udhëheqësve që përdorin narrativa të tilla për përfitime të brendshme, ashtu edhe me mundësinë reale të përshkallëzimit të tensioneve në konflikt, veçanërisht në Kosovë dhe Bosnjë e Hercegovinë.
Pyetje: Në dritën e këtyre dinamikave rajonale, si duhet ta përshtasë NATO qëndrimin e saj në Ballkanin Perëndimor për të penguar ndikimin e jashtëm nga Rusia ose aktorë të tjerë?
Mediu: Është e rëndësishme që ne të angazhohemi për të shpenzuar 3.5% të PBB-së për mbrojtje deri në vitin 2035. Përveç kësaj, 1.5% duhet të ndahet për infrastrukturë dhe teknologji. Një nga hapat më konstruktivë do të ishte bashkimi me Iniciativën e Tre Deteve, e cila financohet nga vendet e Evropës Juglindore dhe Qendrore.
Lidhur me Kinën, është gjithashtu thelbësore që të gjitha vendet e NATO-s në Ballkan të miratojnë mekanizma të fuqishëm të shqyrtimit të investimeve. Investimet kineze në fusha të tilla si qytetet inteligjente dhe qendrat e të dhënave mund të duken tërheqëse për shkak të kostove më të ulëta, por ato mund të paraqesin rreziqe strategjike afatgjata. Ne nuk duhet të sakrifikojmë konsideratat e sigurisë afatgjata për përfitime ekonomike afatshkurtra.
Një çështje tjetër e rëndësishme në rajonin tonë ka të bëjë me kompanitë fiktive. Veçanërisht në sektorin e sigurisë, këtyre subjekteve duhet t’u kërkohet të zbulojnë përfituesit e tyre të vërtetë dhe strukturat e pronësisë, gjë që shpesh nuk e bëjnë. Është e nevojshme një transparencë më e madhe. Në fund të fundit, një angazhim më i gjerë deri në 5% të shpenzimeve totale që lidhen me mbrojtjen do të forconte qëndrimin tonë të përgjithshëm të sigurisë.
Faleminderit për intervistën.
and then